جرأتمندي چيست؟
جرأتمندي عبارتاست از اينكه بتوانيم:
· براي حقوقمان ايستادگي كنيم.
· مطمئن شويم نظرات و احساسات ما در نظر گرفته شده است.
· اجازه ندهيم كه به حقوق و خواستههاي ديگران نيز بيتوجهي شود.
به عبارت ديگر جرأتمندي عبارت است از اينكه شما بتوانيد به حقوق خود برسيد و مطمئن باشيد خواستههاي شما در نظر گرفته شده است و در عين حال حقوق و خواستههاي ديگران را نيز در نظر گرفتهايد.
بعضي از افراد ممكن است به اشتباه تصور كنند كه جرأتمندي به معناي زورگوئي، قلدري و پرخاشگري است در حاليكه جرأتمندي نبايد با زورگويي يا بيادبي همراه باشد. ما بايد بتوانيم بهروشي مؤدبانه در شرايطي كه آسيبي رسان نباشد خواستههاي خود را مطرح كنيم.
تمرين جرأتمندي
ابتدا چند موقعيت دشوار را در نظر بگيريد. بعنوان مثال:
· لباسي را خريدهايد و ميخواهيد تعويض كنيد ولي فروشنده با شما همكاري ندارد.
· دوستتان وسيلهاي را از شما قرض گرفتهاست ميخواهيد از او پس بگيريد.
· دوستتان در كلاس به شما با عصبانيت پرخاش كرده است ميخواهيد به او واكنش نشان دهيد.
· ميخواهيد احساسات و نيازهايتان را براي دوستانتان يا خانواده مطرح كنيد.
· ميخواهيد به درخواست يكي از دوستانتان "نه" بگوييد.
ما معمولا در مواجهه با چنين موقعيتهايي با عصبانيت برخورد ميكنيم، چيزي نميگوييم، و يا كوتاه ميآئيم. همهي اينها باعث احساس ناراحتي و خشم ميشوند در حاليكه مشكل همچنان حل نشده باقي مانده است. گاهي هم به سيم آخر ميزنيم و به هركس سر راهمان باشد پرخاش ميكنيم.
چگونه ميتوانيم جرأتمندي داشتهباشيم؟
ما همچنانكه بزرگ و بزرگتر ميشويم با والدين، معلمين و دوستانمان ارتباط داريم و تحت تأثير تلويزيون، مجلات، روزنامهها و كتابها هستيم. گاهي اوقات اطمينانمان را به توانمنديهاي خودمان بواسطهي مواجهه با شرايط دشوار نظير مواججه با قلدري يك قلدر، تحقير معلم و يا سرزنش والدين از دست ميدهيم. در اين شرايط ياد ميگيريم كه نسبت به اين موقعيتها منفعلانه يا پرخاشگرانه واكنش نشان دهيم. در حاليكه واكنش مناسب در اين شرايط، واكنش جرأتمندانه است.
قبل از تمرين روش جرأتمندي ابتدا ببينيم در شيوههاي منفعلانه و پرخاشگرانه چه اتفاقي ميافتد.
اجزاي اصلي رفتار منفعلانه:
منفعل بودن به اين معنا است كه:
· هميشه موافق باشيم و بگوئيم "بلي"
· نگذاريم ديگران متوجه احساسات، نيازها، حقوق و خواستههاي ما بشوند.
· هميشه سعي كنيم نيازهاي ديگران را مورد توجه قراردهيم و آنها را برآورده نمائيم.
معمولا افراد بهدليل اجتناب از درگيري و اختلاف و براي خوشحال نگه داشتن ديگران، منفعلانه رفتار ميكنند. فرد ميترسد ديگران را ناراحت كند و ديگران او را دوست نداشته باشند. بايد توج داشت كه استفاده از اين روش در دراز مدت وضعيت را بدتر خواهد كرد.
رفتار منفعلانه باعث ميشود كه ديگران به خودشان اجازه دهند به ما پرخاش و بي احترامي كنند. همچنين باعث ميشود ديگران از ما انتظار داشته باشند دائم نيازهاي آنها را برآورده كنيم.
اجزاي اصلي رفتار پرخاشگرانه:
پرخاشگري نقطهي مخالف انفعال است. ما زماني پرخاشگريم كه:
· به ديگران احترام نميگذاريم يا بياحترامي مي كنيم.
· نيازهايمان را با خشم يا تهديد مطرح ميكنيم.
· نيازهاي خودمان را مهمتر از نيازهاي ديگران ميدانيم. نيازهاي ديگران را ناديده ميگيريم و يا فكر ميكنيم آنها اهميتي ندارند.
هدف اصلي در پرخاشگري برنده شدن به هر قيمتي است.
تصور كنيد فردي نسبت به شما پرخاشگري كند و خواسته هاي شما را در نظر نگيرد. اين رفتار او چه احساسي در شما ايجاد مي كند؟ اين همان احساسي است كه پرخاشگري ما در ديگران ايجاد خواهد كرد. رفتار پرخاشگرانه در دراز مدت مشكلات زيادي را براي ما و اطرافيانمان بوجود خواهد آورد.
زماني كه با مشكلات مربوط به رفتار منفعلانه يا پرخاشگرانه روبرو هستيم راه حل استفاده از روش جرأتمندانه است.
اجزاي اصلي تعامل جرأتمندانه:
جرأتمندي به اين معنا است كه:
· اجازه دهيم ديگران از احساسات، نيازها، حقوق و نظرات ما آگاه شوند در حاليكه به آنها احترام ميگذاريم.
· نشان دادن مستقيم و صادقانه احساسات به شيوهاي مناسب.
· ايستادگي براي حقوقمان به شيوهاي واقع بينانه و بهنحوي كه باعث زيرپاگذاشتن حقوق ديگران نشود.
جرأتمندي بهمعني تلاش براي برنده شدن نيست بلكه بيان احساسات و ايستادگي براي حقوق خود به شيوهاي مناسب، واقعبينانه، محترمانه و بدور از تضييع حق ديگري است كه نتيجهي آن ايجاد احساس مثبت در خود و فرد مقابل خواهد بود.
ممكن است فردي بخواهد در مواردي خواستههاي ديگران را برخواستههاي خودش ترجيح دهد كه نوعي رفتار فداكارانه از سر جرأتمندي است. در اين حالت فرد نميترسد كه ديگران از او ناراحت شوند و از سر ناتواني خواستههاي ديگران را بر خواستههاي خودش ترجيح نمي دهد بلكه در عين حاليكه قادر است احساساتش را بيان كند و براي حقوقش ايستادگي كند بخاطر افرادي كه برايش مهم هستند مثل والدين، خواهر و برادرها و برخي دوستانش ممكن است در مواردي فداكاري كند و از خواستهي خودش بگذرد يا آنها را تعديل كند.
منافع تعامل جرأتمندانه
جرأتمندي نگرشي صادقانه و مفيد نسبت به خود و ديگران است. در جرآتمندي ما درخواستهايمان را اينگونه مطرح مي كنيم:
· مستقيم و باز.
· متناسب، با احترام به عقايد و خواسته هاي ديگران.
· مطمئن و بدور از اضطراب.
سعي مي كنيم اينگونه رفتار نكنيم:
· حقوق ديگران را زيرپا بگذاريم.
· انتظار داشته باشيم ديگران بصورت جادوئي هرآنچه ما ميخواهيم را بدانند.
· دچار اضطراب شويم و از مواجهه با مشكل دوري كنيم.
جرأتمندي اعتماد بهنفس ما را افزايش داده و احترام ديگران را نسبت به ما افزايش ميدهد.
قوانين جرأتمندي
12 قانون وجود دارد كه كه كمك ميكنند شما در زندگي جرأتمندي بيشتري داشته باشيد:
1. احترام به خود: اينكه چه كسي هستم و بايد چكار كنم.
2. نيازهاي من به عنوان يك انسان چيست: اين جدا از انتظاراتي است كه از خودمان در نقشهاي ديگر نظير برادر، خواهر، فرزند يا والد داريم.
3. در مورد احساسات و افكارم جملاتي با استفاده از كلمهي "من" بكار برم. بعنوان مثال: "من از اين تصميم شما ناراحت شدم".
4. به خودم اجازهي اشتباه كردن بدهم و بدانم طبيعي است كه گاهي اشتباه كنم.
5. اگر لازم شد، ذهنيتام را عوض كنم. (روي يك عقيده پافشاري نكنم)
6. وقت گرفتن براي فكر كردن. مثلا وقتي كسي از شما درخواستي دارد اين حق را داريد كه به او بگوئيد تا آخر هفته فكر ميكنم و نتيجه را اطلاع ميدهم.
7. از موفقيتها لذت ببرم. وقتي توانستم احساسات و نظراتم را با ديگران مطرح كنم احساس رضايت و لذت داشته باشم.
8. آنچه ميخواهم را بيان كنم نه اينكه انتظار داشته باشم ديگران خودشان متوجه شوند من چه ميخواهم.
9. بدانم كه من مسئول رفتارهاي ديگران نيستم.
10. به ديگران احترام بگذارم و اين حق را به آنها بدهم كه آن ها نيز جرأتمندانه رفتار كنند و حقوقشان را بخواهند.
11. اگر متوجه چيزي نشدم اعلام كنم كه من متوجه نشدم.
12. با ديگران بدون وابسته بودن به تأييد آنها تعامل كنم.
فنون جرأتمندي
اولين كار شروع مكالمه است:
گاهي ما با افراد كمي ارتباط داريم و احساس تنهايي ميكنيم. ممكن است بخاطر ترس از قطع شدن ارتباط مجبور باشيم در برابر آنها منفعلانه رفتار كنيم. راههاي عملي زيادي وجود دارد كه شما ميتوانيد ارتباطاتتان را گسترش دهيد. براي اين كار لازم است:
· با افرادي كه از قبل آنها را ميشناسيد دوست شويد.
· در كلاسهاي آموزشي يا باشگاههاي ورزشي و يا فرهنگي-هنري عضو شويد.
· در محلهاي عمومي يا فعاليتهاي اجتماعي و دستجمعي شركت كنيد.
· با افرادي كه ميشناسيد ولي نميتوانيد آنها را ببينيد از طريق نامه، ايميل و پيامك در ارتباط باشيد.
براي شروع مكالمه و دوست شدن با ديگران مي توانيد از يك پرسش شروع كنيد و باب گفتگو را باز كنيد. ميتوانيد از كلمات راهنماي زير استفاده كنيد:
چه: بازي فوتبال هفته گذشته چه بود؟ هفتهي گذشته چه كارهايي انجام داديد؟
چطور: كنسرت چطور بود؟
چهوقت: چهوقت شما مي رويد به مهماني؟
چهكسي: چهكساني ديروز به باشگاه آمده بودند؟
چرا: چرا اين اتفاق افتاد؟
فنون جرأتمندي كه شما ميتوانيد از آنها استفاده كنيد:
تكرار كردن:
اين شيوه در بسياري از موارد كارآيي دارد. آنچه ميخواهيد بگوييد را بارها و بارها با خود تمرين كنيد. در طي مكالمه مرتبا به خواستة هاي خودتان اشاره كنيد و بطور واضح آنها را بيان كنيد و روي اين خط بمانيد. در برابر گفتههاي ديگران از مسير خواستههايتان خارج نشويد.
نه گفتن:
يكي از سخت ترين كارها براي بسياري از مردم نه گفتن است. موقعيتهايي وجود دارند كه ما ميخواهيم با آنها مخالفت كنيم ولي گفتن اين كلمهي ساده برايمان دشوار است. ممكن است نگران باشيم ديگران ما را سرزنش كنند و يا اينكه ما را طرد نمايند.
روش هاي مختلفي براي "نه گفتن" وجود دارد كه در موقعيتهاي مختلف ميتوان از آنها استفاده نمود.
· رو راست و صادق بودن بنحوي كه بتوانيد نظرتان را به شكل مؤثري بيان كنيد. اين گونه رفتار كردن به هيچ عنوان بيادبانه نيست.
· اگر انجام اين كار براي شما سخت است اين را به فرد بگوئيد.
· عذرخواهي نكنيد و تمام دلايل نه گفتن را لازم نيست بيان كنيد. اگر نمي خواهيد كاري را انجام دهيد همين كه بگوئيد "نه" كافي است.
· بياد داشته باشيد كه با خودتان صادق باشيد تا اينكه بخواهيد خودتان را گول بزنيد و عذاب بكشيد.
زبان بدن و جرأتمندي:
برقراري ارتباط و تعامل با ديگران بيشتر از بكار بردن چند كلمه است. كيفيت صدا، ميزان بلند يا سريع صحبت كردن، تماس چشمي و حالت بدني همگي بر نحوهي تعامل ما تأثير ميگذارند. ما بسياري از پيام ها را با حالت و زبان بدن بدون كلام منتقل ميكنيم. وقتي كه جرأتمندي داريد به ارتباط غير كلامي خود در كنار ارتباط كلامي توجه كنيد.
تماس چشمي:
در بيشتر زمان صحبت كردن به چشم طرف مقابل نگاه كنيد.
ضمن اينكه تماس چشمي خود را با طرف مقابل حفظ مي كنيد در عين حال به او خيره نشويد.
مدت طولاني به پايين نگاه نكنيد اين را ممكن است نشانهي ضعف شما بدانند.
صداي شما:
· سعي كنيد تون صدايتان را در حين مكالمه نغيير دهيد به شكلي كه بهتر بتوانيد منظور خودتان را بيان كنيد.
· از سكوت نترسيد بخصوص زمانيكه از شما سؤالي پرسيده مي شود. وقتي كه ما اضطراب داريم زمان طولاني تر به نظر مي رسد و ممكن است احساس كنيد كه زمان سكوت طولاني شده و مجبور باشيد صحبت كنيد ولي بياد داشته باشيد كه اين زمان چندان طولاني نيست و شما مجبور نيستيد بلافاصله پاسخ دهيد. شما فرصت داريد كه به اندازهي كافي براي پاسخ دادن فكر كنيد.
· به سرعت كلام و بلندي صداي خود توجه كنيد. وقتي مضطرب يا عصباني هستيد ممكن است سريع، بلند، با فشار و يا برعكس آهسته و مردد صحبت كنيد. هر دو سوي طيف ميزان تأثير گذاري كلام شما را كاهش مي دهند. در حاليكه آرام و جدي هستيد صحبت كنيد.
حالت بدني:
دقت كنيد و ببينيد حالت بدني شما چگونه است؟
· سعي كنيد قامتتان راست باشد و حالت خميده كه در وضعيت اضطراب يا ناتواني ديده مي شود نداشته باشيد.
· در فاصلهي مناسب با نفر مقابل قرار گيريد نه خيلي نزديك و نه دور.
· خيلي به فرد نزديك نشويد (مگر اينكه از قبل خيلي با هم ارتباط داشته باشيد) زيرا ممكن است براي فرد تهديد كننده و پرخاشگرانه تلقي شود.
دوستانه بودن:
· لبخند بزنيد بخصوص زمانيكه همه چيز بخوبي پيش مي رود.
آرام بودن حالت بدني:
· وقتي شما مضطرب يا دچار تنش هستيد ممكن است دندانهايتان را بفشاريد كه ممكن است پرخاشگرانه تعبير شود.
· بدنتان را آرام كنيد. ببينيد شانه ها و بازوهايتان چه حالتي دارند. بسرعت بررسي كنيد ببينيد چه قسمتهايي از بدن شما سفت است آن قسمت را رها و شل كنيد.
توجه داشته باشيد كه شما نمي توانيد همهي اين دستورالعمل ها را بسرعت اجرا كنيد لازم بصورت تدريجي تمرين كنيد تا بتوانيد بتدريج اين مهارتها را كسب نماييد.
نكات مهم ديگري كه بايد درنظر داشت:
وقتي قصد داريد پاسخ جرأتمندانه بدهيد نكات زير را در نظر داشتهباشيد:
· فرد مناسب: برخي افراد به پاسخهاي جرأتمندانه ديگران واكنشهاي نامناسب نشان ميدهند و ممكن است به شما آسيب بزنند. در اين موارد شايد لازم باشد از كمك و همراهي افراد ديگر يا دوستانتان بهره بگيريد
· زمان و مكان مناسب: انتخاب زمان و مكان مناسب هنگامي كه فرد مقابل فرصت و آمادگي كافي براي گفتگو دارد كمك ميكند بهتر بتوانيم احساسات و نيازهايمان را مطرح كنيم.
· موضوع مناسب: مسئلهاي كه راجع به آن صحبت ميكنيم و انتظاري كه از طرف مقابل داريم بايد واقعبينانه باشد. مثلا اگر والدين شما امكان مالي براي تأمين يك نياز ندارند نميتوان از آنها انتظار داشت كه در زمان كوتاه اين نياز را برآورده سازند.
· كلمات مناسب: استفاده از كلمات مناسب بهنحوي كه پيشتر نيز گفتهشد ميتواند كمك كند تا گفتگوي ما تأثيرگذاري بيشتري داشتهباشد.
دكتر جواد محمودي قرائي
فوق تخصص روانپزشكي كودك و نوجوان
